Lam máu dùng để tìm trực tiếp ký sinh trùng sốt rét trong máu. Đây là xét nghiệm quan trọng để xác định có ký sinh trùng hay không.

Cơn sốt rét điển hình gồm 3 giai đoạn: rét run, sau đó nóng, cuối cùng vã mồ hôi. Đây là dấu hiệu lâm sàng dễ gặp trong câu hỏi thi.

P. falciparum thường liên quan thể bệnh nặng, diễn biến nhanh và nguy cơ tử vong cao hơn các loài còn lại.

Khi muỗi Anopheles cái đốt người, thoa trùng được truyền vào máu và sau đó phát triển mạnh ở gan.

P. falciparum trong máu ngoại vi thường gặp thể tư dưỡng non dạng nhẫn và giao bào; các thể già thường ít gặp ở máu ngoại biên.

P. vivax thường làm hồng cầu nhiễm phình to và xuất hiện hạt Schüffner. Đây là điểm phân biệt quan trọng với P. falciparum và P. malariae.

Giọt máu dày dùng lượng máu lớn hơn nên tập trung được nhiều ký sinh trùng, tăng khả năng phát hiện khi mật độ ký sinh trùng thấp.

Giọt máu mỏng giữ hồng cầu còn nguyên vẹn, hình thể ký sinh trùng đẹp hơn nên thuận lợi cho nhận dạng hình thái.

Giai đoạn hữu tính tiếp tục và hoàn chỉnh trong cơ thể muỗi Anopheles cái, tạo noãn nang và thoa trùng.

Giao bào là dạng có thể tiếp tục phát triển trong muỗi. Diệt giao bào giúp hạn chế lan truyền bệnh trong cộng đồng.

Kháng bậc I là kháng muộn: ký sinh trùng sạch trong vòng 7 ngày nhưng tái phát trong vòng 28 ngày.

Kháng bậc II là kháng sớm: thể vô tính có giảm nhưng không sạch ký sinh trùng trong vòng 7 ngày.

Kháng bậc III là kháng hẳn: thể vô tính không giảm hoặc còn tăng trong vòng 7 ngày điều trị.

Nhạy cảm nghĩa là sạch ký sinh trùng trong 7 ngày và không tái phát trong 3 tuần tiếp theo.

Chẩn đoán sốt rét cần phối hợp lâm sàng, yếu tố dịch tễ và xét nghiệm tìm ký sinh trùng trong máu.

Khi cơn sốt xuất hiện, ký sinh trùng có liên quan chu kỳ phát triển trong máu nên khả năng phát hiện trên lam máu cao hơn.

P. malariae liên quan kiểu sốt ngày bốn, thường được mô tả là cơn sốt tái phát cách 3 ngày.

P. vivax thường gây sốt cách nhật nhẹ, chu kỳ khoảng 48 giờ và có liên quan thể ngủ trong gan.

Nhân ký sinh trùng thường bắt màu đỏ thẫm đến đỏ tím; tế bào chất bắt màu xanh nhạt đến xanh tím.

Không bào là vùng không bắt màu, giúp nhận diện thể tư dưỡng, đặc biệt ở dạng nhẫn.

P. falciparum thường không làm hồng cầu phình to, có thể có đa nhiễm trong cùng một hồng cầu và xuất hiện đốm Maurer.

P. malariae thường ký sinh ở hồng cầu già, hồng cầu có thể bình thường hoặc teo lại, sậm màu và không có hạt đặc hiệu.

P. vivax có thể phân liệt với 16–20 liệt bào xếp lộn xộn, khác với P. malariae thường có số liệt bào ít hơn và xếp đều.

P. malariae có thể phân liệt kiểu hoa cúc, 6–10 liệt bào xếp đều ở bìa và sắc tố tập trung ở giữa.

P. falciparum trong máu ngoại vi thường gặp thể nhẫn và giao bào; giao bào cái có dạng lưỡi liềm hoặc trái chuối.

P. vivax làm hồng cầu bị nhiễm phình to và có hạt Schüffner; P. falciparum thường không làm hồng cầu phình to.

P. vivax có thể có thể ngủ tồn tại trong gan, đây là lý do dễ gây tái phát nếu không xử lý giai đoạn này.

Pha ngoại hồng cầu của P. falciparum khoảng 10–12 ngày. Cần phân biệt với P. vivax là 15–21 ngày và P. malariae là 3–6 tuần.

P. vivax có pha ngoại hồng cầu khoảng 15–21 ngày và có thể tồn tại trong gan dưới dạng thể ngủ.

P. malariae có pha ngoại hồng cầu dài hơn, khoảng 3–6 tuần. Đây là điểm dễ nhầm với P. falciparum và P. vivax.

Giọt máu quá dày hoặc quá to dễ nứt và tróc khi nhuộm, làm tiêu bản khó đọc và giảm khả năng phát hiện chính xác.

Giọt máu dày đạt yêu cầu thường tương đối tròn, đường kính khoảng 1–1,2 cm, không quá dày và không quá mỏng.

Làn máu mỏng cần cố định bằng cồn methanol, nhưng giọt máu dày không được để methanol tiếp xúc vì có thể ảnh hưởng đến chất lượng tiêu bản.

Khi nghi ngờ sốt rét, xét nghiệm máu có thể cần lặp lại nhiều lần trong nhiều ngày liên tiếp để tăng khả năng phát hiện ký sinh trùng.

Sốt rét lưu hành tự nhiên cần có trung gian truyền bệnh là muỗi Anopheles, tác nhân Plasmodium và khối cảm thụ là con người.