Tổn thương cơ bản là các biến đổi hình thái của tế bào và mô, có thể do nguyên nhân bệnh lý hoặc sinh lý gây ra.

4 nhóm chính gồm rối loạn sinh tồn, sinh sản, chuyển hóa và thích nghi. Rối loạn tuần hoàn là nhóm bệnh lý khác, không phải nhóm chính trong phần này.

Phì đại là tăng kích thước và khối lượng tế bào, không phải tăng số lượng tế bào.

Cơ trơn tử cung phì đại dưới tác động estrogen khi mang thai là phì đại sinh lý. Tăng huyết áp và hẹp môn vị là phì đại bệnh lý.

Teo đét là giảm kích thước và khối lượng tế bào, bào tương giảm, nhân thường còn bình thường và có thể hồi phục.

Tăng sản là tăng số lượng tế bào do tăng phân bào, khác với phì đại là tăng kích thước tế bào.

Thiểu sản là hiện tượng sinh sản tế bào ít hơn bình thường, mô tương ứng kém phát triển, thường mang tính bẩm sinh.

Bất sản là tế bào không sinh sản từ lúc khởi thủy, dẫn đến thiếu hụt hoàn toàn loại tế bào hoặc mô đó.

Chuyển sản là sự thay đổi từ loại tế bào/mô này sang loại tế bào/mô khác, thường gặp trong viêm mạn, rối loạn nội tiết hoặc rối loạn dinh dưỡng.

Hoại tử là chết tế bào do bệnh lý, thường xảy ra với số lượng lớn, ảnh hưởng chức năng mô và kích thích phản ứng viêm.

Cơ tim không tăng số lượng tế bào rõ như mô phân bào mạnh, mà chủ yếu tăng kích thước tế bào để đáp ứng gánh nặng áp lực.

Tuyến vú khi mang thai có cả tăng sản và phì đại để chuẩn bị tiết sữa.

Thiếu hoạt động là nguyên nhân gây teo đét cơ. Tế bào cơ giảm khối lượng, nhưng không phải chết hàng loạt ngay.

Đây là chuyển sản gai của biểu mô hô hấp. Cơ thể thay loại biểu mô nhạy cảm bằng biểu mô chịu kích thích tốt hơn, nhưng kéo dài có thể tăng nguy cơ rối loạn biệt hóa.

Nghịch sản là rối loạn tăng sinh và biệt hóa tế bào, có tế bào non không điển hình, sắp xếp mô bất thường.

Nghịch sản nặng kéo dài có nguy cơ chuyển thành carcinom tại chỗ, sau đó có thể phá màng đáy và trở thành carcinom xâm lấn.

Thoái hóa tế bào chủ yếu là tổn thương ở bào tương, hiếm ở nhân và còn khả hồi nếu nguyên nhân được loại bỏ.

Gan nhiễm mỡ là thoái hóa mỡ, biểu hiện tích tụ mỡ trong tế bào gan; kéo dài có thể dẫn đến xơ gan.

Trương đục là tế bào trương to, bào tương dạng hạt, bắt màu kém. Thoái hóa nước nặng hơn, tế bào trương to, có thể vỡ và chết.

Cholesterol ứ đọng trong đại thực bào làm đại thực bào có hình ảnh bọt bào; nhiều bọt bào tập trung có thể tạo u vàng.

Ứ đọng protein nội bào có 3 cơ chế chính: nhập bào quá mức, xuất bào quá chậm, hoặc tổn thương bộ xương tế bào.

Thể Russell là thể vùi hyalin hình tròn trong bào tương tương bào, liên quan cơ chế xuất bào protein quá chậm, gặp trong đa u tủy.

Thể Mallory là thể vùi hyalin trong tế bào gan, thường gặp trong ngộ độc rượu, do tổn thương bộ xương tế bào.

Calci hóa nghịch dưỡng là lắng calci trong mô chết. Calci hóa di căn liên quan tăng calci máu.

Gút do acid uric tăng, urat lắng đọng ở nhiều cơ quan, đặc biệt tại khớp, tạo các nốt tophi.

Hoại tử đông điển hình ở cơ quan đặc bị thiếu oxy, ví dụ nhồi máu cơ tim. Mô chết nhạt màu, không hồi phục và có thể hóa sẹo.

Hoại tử hóa lỏng thường gặp ở mô não do thiếu oxy, hoặc ổ áp xe/viêm làm mô hoại tử hóa lỏng.

Hoại tử bã đậu là dạng hoại tử đặc biệt trong lao, chất hoại tử trắng sệt, có thể gặp ở hạch cổ, hạch nách.

Viêm tụy cấp có thể gây hoại tử mỡ do enzyme tụy phá hủy mô mỡ xung quanh.

Hoại thư liên quan thiếu máu nuôi do tắc/xơ hóa mạch, chi tím đen và chết mô, thường gặp ở bệnh nhân đái tháo đường lâu năm.

Nhân đông là pyknosis: nhân co nhỏ, đậm màu do chất nhiễm sắc cô đặc.

Nhân vỡ là karyorrhexis, xảy ra khi chất nhiễm sắc cô đặc rồi vỡ thành nhiều mảnh/khối nhỏ.

Nhân tan là karyolysis: chất nhiễm sắc bị hòa tan dần, nhân chỉ còn bóng mờ nhạt rồi mất hẳn.

Hoại tử làm tế bào mất toàn vẹn màng, giải phóng chất trung gian và kích thích viêm. Tự hủy tế bào tạo thể tự hủy, được đại thực bào dọn, thường không gây viêm.

Thực quản đoạn dưới chuyển từ biểu mô lát tầng sang biểu mô trụ tiết nhầy do trào ngược acid là chuyển sản. Nghịch sản là rối loạn hình dạng, kích thước, sắp xếp tế bào và có nguy cơ tiến triển ung thư nếu nặng, kéo dài.